Fen bilimleri dersinin özellikle Kimya biliminin önemli bir konusudur Periyodik tablo. Metallerden, ametallere, halojenlerden, soygazlara her biri değerli 118 tane elementten oluşur. Nadir toprak elementleri; periyodik tabloda atom numarası 57 ile 71 aralığında bulunan elementleri kapsamaktadır. Bunlar, lantanyum (La), seryum (Ce), praseodimyum (Pr), neodimyum (Nd), prometyum (Pm), samaryum (Sm), evropiyum (Eu), gadolinyum (Gd), terbiyum (Tb), disprosyum (Dy), holmiyum (Ho), erbiyum (Er), tulyum (Tm), iterbiyum (Yb) ve lütesyum (Lu) elementleridir.
Japonların teknolojinin tohumu, ABD’nin ise teknolojik metal olarak isimlendirdiği nadir toprak elementleri 2017 yılında Avrupa komisyonunda kritik malzemeler grubuna dahil edilmiştir.
Nadir toprak elementleri genel itibarıyla oksit bileşenler halinde bulunduklarından kullanılmaları için öncelikle işlenmeleri gerekmektedir ki bu altyapı, donanım ve tecrübe isteyen meşakkatli bir süreçtir. “Nadir” diye ifade edilmesi doğada az bulunmasından değil oksitlerin metale indirgenmesinin kolay olmamasından kaynaklanmaktadır. Nadir toprak elementlerin ürünlerde çok az miktarda kullanılması bile kullanılan üründe kalitenin önemli derecede yükselmesine vesile olmaktadır. Bir cep telefonunda sekiz tür farklı nadir toprak elementi kullanıldığı bilinmekte bununda cep telefonu ekranlarında, mikrofonlarında, cep telefonu devreleri ve ünitelerinin küçük ve fonksiyonel olmasında önemli katkısı vardır. Küresel ölçekte bakıldığında Çin, toplam NTE’ lerinin %80’ninden fazlasını üreten dünyanın en büyük tedarikçisi durumundadır ve Çin’in teknoloji boyutunda geldiği seviye herkes tarafından açıkça görülmektedir.
Peki nadir toprak elementleri hangi alanlarda kullanılmaktadır?
Televizyon ekranları, şarj edilebilir piller, cep telefonları, X ışını tüpleri, MR cihazları, genetik tarama testleri, güneş panelleri, cam ve seramik sanayi, nükleer yakıt çubukları, nükleer tıp, radar tespit cihazları, yüksek gerilimli mıknatıslar, rüzgâr türbinleri, güdüm sistemleri, akıllı bombalar, yeni nesil savaş uçakları, hibrit ve elektrikli araçlar gibi ileri teknolojik ürünlerin uygulandığı pek çok alanda kullanılmaktadırlar.
Ülkemizde son dönemlerde yapılan teknoloji atılımları, savunma sanayine yapılan yatırımlar, elektrikli araç üretimi, rüzgâr türbini çalışmaları, enerjiye yönelik gelişmeler oldukça iyi bir seviyeye gelmiştir. Tüm bunların yanı sıra nadir toprak elementleri ile alakalı çalışmaları takip etmek amacıyla araştırma enstitüsü NATEN kurulmuştur. Yapılan saha çalışmalarında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı tarafından Eskişehir Beylikova’da 694 milyon tonluk nadir toprak elementleri rezervlerinin bulunduğu ve bununda Çin’deki rezervin ardından dünya çapında ikinci en büyük rezerv olduğu bildirilmiştir. Bu haberin ülkemiz açısından son derece sevindirici olduğunu söylemeliyiz. Ancak ifadelerin sözde kalmadığını da görmek en büyük hakkımız olacaktır. Yoksa vatandaşın ifadesiyle; gaz bulduk fiyatlar arttı, petrol bulduk fiyatlar arttı keşke bulmasa mıydık dediği bir ortamda tereddütlerin olması da son derece normal olsa gerek. Ayrıca NTE noktasında rezerv bulunması ülkemiz için büyük önem arz etmekteyken bu rezervlerin işlenmesi için gerekli alt yapının olup olmadığı da kamuoyuyla paylaşılmalıdır. Yoksa işleyemedikten sonra elementler nadir olarak kalmaya devam edecektir.
Tüm ülkelerin derdi her anlamda bağımsız ve güçlü olmaktır diyebiliriz. Stratejik öneme sahip olan nadir toprak elementleri gibi bor, toryum rezervlerine sahip olmamız ülkemiz açısından son derece kıymetlidir ve umarım tüm bunlar ekonomik bağımsızlık yolunda en güzel şekilde değerlendirilir.
HAKAN EROĞLU